جایگاه و نقش قلم در جوامع امروزی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه  در کرمان، حجت الاسلام علیرضا انجم شعاع معاون پژوهش حوزه علمیه کرمان، به مناسبت روز قلم در طی یادداشتی به جایگاه و نقش قلم در تاریخ و در جوامع امروزی پرداخت.

قلم، زبان و ابزار عقل و معرفت و احساس و مبرز شخصیت انسان‎ها و جوامع و تمدن‎ها است. قلم از نگاه الهی دارای جایگاه ویژه‎ای است سوگند خداوند در قرآن به نام قلم، گویاترین شاهد بر شرافت و قداست آن است آنجا که می‎فرماید: «ن وَ الْقَلَمِ وَ ما یَسْطُرُونَ؛ سوگند به قلم و آنچه نویسند.» و در نخستین ارتباط وحیانی رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با مبدأ هستی در غار حرا، سخن از قلم به میان می‎آید، تا جایی که خداوند در معرفی خود می‎گوید: «الَّذی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ؛ آن که با قلم آموخت.». علامه طبرسي (رحمة الله علیه) در مورد قلم می‎نويسد: «بيان دو گونه است: بيان زبان و بيان قلم. بيان زبان، با گذشت زمان کهنه مي‎‏شود و از بين مي‏رود، ولي بيان قلم تا ابد باقي است».

اما روی سخن ما در این موضوع بحث دیگری است و آن اینکه در تحلیل موضوع قلم نباید با نگرشی انتزاعی مساله را محدود به ابزار، سخت افزار نوشتن، بیان، خطابه و کتابت دانست بلکه باید تحلیلی فرهنگی، نرم افزاری، جامعه شناسی و فلسفه-تاریخی از این مساله داشت. کاوشگران می‎گویند: تاریخ نوشتار، حداکثر به بیست هزار سال پیش باز می‎گردد و با محدود ساختن به نظام‎های نوشتاری مدوّن، رقمی حدود شش هزار سال پیش را نشان می‎دهد. آن‎ها می‎گویند: از جمله موادی که برای نوشتن به کار گرفته می‎شده است سنگ، چوب، پوست حیوانات، برگ درختان، استخوان، موم، ابریشم، پنبه و کاغذ را می‎توان نام برد. در طول تاریخ، نوشتن به دو صورت بوده است: یک دسته خطوطی را در بر می‎گرفت که با استفاده از ابزارهای تیز چون سوزن، چاقو و... نوشتاری، کنده کاری می‎شد. دسته دیگر شامل خطوطی است که به وسیله قلم پر، قلم نی، قلم مو و... و با استفاده از جوهر بر سطح ماده نوشتاری ترسیم می‎گردید. گفتنی است نسخه برداری از نوشته‎ای بر سنگ یا فلز به طور منطقی، در نهایت به اختراع چاپ انجامید…

اما با نگاهی دقیق به این مساله و سیر تحولات آن در قبل از رنسانس و بعد از آن متوجه می‎شویم تحولات معرفتی و جامعه شناسی و بالتبع مدیرتی جوامع تاثیر مستقیمی در ابزارهای ارتیاطی و بالعکس داشته است اگر روزگاری ابزار ارتباط  میان حکام و سلاطین با رعایا  مدت‎های زیادی منحصر در مشافهه و گفتار بود و در نتیجه مساحت شهرها و محدوده سلطنت پادشاهان گستردگی زیادی نداشت، اما اختراع خط و رواج کتابت و دوات و قلم باعث شد ارتباط سلاطین با زیردستان و انتقال مقاصد و اوامر آن‎ها به دوردست تسهیل گردد و در پی آن کشور گشایی و گستره حکومت‎ها به شدت توسعه یافت و به دلیل همین گسترش ارتباطات بود که مساله پیدایش شهرها و تمرکز جمعیت به وجود آمد و در ادامه و بعد از انقلاب صنعتی مد. . آ»د. و در ادامه تحولاتی که در انقلاب صنعتی و سبک زندگی جدید رو سبک زندگی جدید و طرح توسعه همه جانبه مفهوم و کاربرد قلم از ابزاری بسیط و صرفا در جهت انتقال پیام به ابزاری در خدمت تحولات  توسعه‎ای و علمی جهان تبدیل شد و معنا و مفهوم سخت افزار و نرم افزار قلم را از اساس تغییر داد.

تحول در فیزیک و کامپیوتر و پیدایش قلم های نوری و... همگی حاکی از این مطلب است که زبان ارتباطات دگرگون شده و در این دگرگونی ارتباطات جایگاه و تعریف قلم نیز تغییر پیدا کرده، تا جایی که امروزه رسانه، فضای مجازی و زبان نموداری به عنوان ابزار  قلم جدید و مدرن در مسائل سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و در خدمت  سبک زندگی جدید جوامع قرار می‎گیرد. لذا قلم به عنوان یک ابزارهای ارتباطی نقش اساسی در هدایت و مدیریت و تولید مفهوم و فکر جوامع و تمدن ها را بر عهده گرفته است.

حال مساله مهم این است که این ابزار مهم در اسلام و تمدن اسلامی از چه جایگاهی برخوردار است. آنچه از منابع اسلامی به دست می‎آید، قلم به معنای ابزار نوشتن همیشه مورد توجه بوده است که در روایت می‎فرماید: «مداد العلما افضل من دما شهدا» اما با نگاه دقیق به این نوع روایات می‎توان دریافت که در کنار بحث از فضیلت قلم به بحث فرهنگ اسلامی نیز توجه دارد که برای این موضوع به مقایسه میان علما و شهدا می‎پردازد. حال باید گفت این شکل جدید از قلم در جوامع که شامل رسانه‎ها و فضای مجازی می‎شود نیز در صورتی مورد قبول اسلام است و دارای فضیلت می‎شود که در خدمت نظام ارزشی و انقلابی جامعه باشد و در راستای به کمال رساندن انسان قرار بگیرد.